<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> <?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?> <TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hans-HK" xml:id="X26n0564"> <teiHeader> <fileDesc> <titleStmt> <title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 564 般若心经註疏</title> <title xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经数位版, No. 564 般若心经註疏</title> <author>淸 仲之屛纂註</author> <respStmt> <resp>Electronic Version by</resp> <name>CBETA</name> </respStmt> </titleStmt> <editionStmt> <edition>XML TEI P5</edition> <respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt> </editionStmt> <extent>1卷</extent> <publicationStmt> <idno type="CBETA"> <idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">564</idno> </idno> <distributor> <name>中华电子<persName>佛</persName>典协会 (CBETA)</name> <address> <addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine> </address> </distributor> <availability> <p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p> </availability> <date>2022-10-12 23:43:51 +0800</date> </publicationStmt> <sourceDesc> <bibl> <title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title> <title level="s" xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经</title> <title level="m" xml:lang="zh-Hans">般若心经註疏</title> </bibl> </sourceDesc> </fileDesc> <encodingDesc> <projectDesc> <p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p> <p xml:lang="zh-Hans" cb:type="ly">CBETA 人工输入，CBETA 扫瞄辨识</p> </projectDesc> <editorialDecl> <punctuation resp="#resp1"><p>原书标点</p></punctuation> </editorialDecl> <tagsDecl> <namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> <tagUsage gi="rdg"> <listWit> <witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness> <witness xml:id="wit.orig">【卍续】</witness> </listWit> </tagUsage> </namespace> </tagsDecl> <charDecl> <char xml:id="CB00589"> <charName>CBETA CHARACTER CB00589</charName> <mapping cb:dec="983629" type="PUA">U+F024D</mapping> <mapping type="unicode">U+3D4E</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>涧</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[涧-日+月]</value></charProp></char> </charDecl> </encodingDesc> <profileDesc> <langUsage> <language ident="en">English</language> <language ident="zh-Hans">Chinese (Traditional)</language> </langUsage> </profileDesc> <revisionDesc> <change when="2013-05-20"> <name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication </change> <change when="2006-08-01T10:23:10"> Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT </change> </revisionDesc> </teiHeader> <text><body> <milestone unit="juan" n="1"/> <pb ed="X" xml:id="X26.0564.0912c" n="0912c"/> <lb ed="X" n="0912c01"/> <lb ed="X" n="0912c02"/> <lb ed="X" n="0912c03"/> <lb ed="X" n="0912c04"/> <lb ed="X" n="0912c05"/><cb:div type="xu"><cb:mulu type="序" level="1">No. 564-A 心经註疏序</cb:mulu><head>No. 564-A <lb ed="X" n="0912c06"/><lb ed="R042" n="0038b01"/> 心经註疏序</head> <lb ed="X" n="0912c07"/> <lb ed="X" n="0912c08"/><lb ed="R042" n="0038b02"/><p xml:id="pX26p0912c0801"><persName>佛</persName>祖西来。不立文字。云何呗梵之书。富有五千。盖不 <lb ed="X" n="0912c09"/><lb ed="R042" n="0038b03"/>立文字。恐依藤附葛者。一滋言诠。便堕缠结。昧却性 <lb ed="X" n="0912c10"/><lb ed="R042" n="0038b04"/>宗。其五千呗梵。正大阐性宗。斩绝藤葛。要呗梵虽繁。 <lb ed="X" n="0912c11"/><lb ed="R042" n="0038b05"/>其指归不外心经一集心经者。诚诸经统会之源也。 <lb ed="X" n="0912c12"/><lb ed="R042" n="0038b06"/>其曰不生不灭言。过去未来性。固存存也。不垢不净。 <lb ed="X" n="0912c13"/><lb ed="R042" n="0038b07"/>言狂愚圣哲性。自惺惺也。不增不减。言寿夭福极性。 <lb ed="X" n="0912c14"/><lb ed="R042" n="0038b08"/>本如如也。奈彼蚓蚓不解。无始本旨。妄起生灭垢净 <lb ed="X" n="0912c15"/><lb ed="R042" n="0038b09"/>增减诸想。由是五蕴六识。顚倒于中。则藤葛<anchor xml:id="nkr_note_add_0912c1501" n="0912c1501"/><anchor xml:id="beg0912c1501" n="0912c1501"/>已<anchor xml:id="end0912c1501"/>甚。缠 <lb ed="X" n="0912c16"/><lb ed="R042" n="0038b10"/>结<anchor xml:id="nkr_note_add_0912c1601" n="0912c1601"/><anchor xml:id="beg0912c1601" n="0912c1601"/>已<anchor xml:id="end0912c1601"/>剧。欲证般若。是犹南驰而北辕。舍树若仲子汇。 <lb ed="X" n="0912c17"/><lb ed="R042" n="0038b11"/>呗梵五千之旨。全孕以经。爰为註疏。註者释彼藤葛。 <lb ed="X" n="0912c18"/><lb ed="R042" n="0038b12"/>疏者解彼缠结。试读此编。是即五千馀卷之要领。不 <lb ed="X" n="0912c19"/><lb ed="R042" n="0038b13"/>立文字之秘藏。则知心经乃诸经之指归。而註疏又 <lb ed="X" n="0912c20"/><lb ed="R042" n="0038b14"/>心经之指归也。具慧照者辨诸。</p> <lb ed="X" n="0912c21"/><lb ed="R042" n="0038b15"/><p xml:id="pX26p0912c2101">康熙十四年冬仲下浣今释合十题</p></cb:div> <lb ed="X" n="0912c22"/> <lb ed="X" n="0912c23"/> <lb ed="X" n="0912c24"/> <pb ed="X" xml:id="X26.0564.0913a" n="0913a"/> <lb ed="X" n="0913a01"/> <lb ed="X" n="0913a02"/> <lb ed="X" n="0913a03"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">摩诃般若波罗蜜多心经註疏</cb:mulu> <lb ed="X" n="0913a04"/><cb:docNumber>No. 564</cb:docNumber> <lb ed="X" n="0913a05"/><lb ed="R042" n="0039a01"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead>摩诃般若波罗蜜多心经註疏</cb:jhead></cb:juan> <lb ed="X" n="0913a06"/> <lb ed="X" n="0913a07"/> <lb ed="X" n="0913a08"/><lb ed="R042" n="0039a02"/><byline cb:type="author">淸 嘉兴 仲之屛树若甫纂註</byline> <lb ed="X" n="0913a09"/><lb ed="R042" n="0039a03"/><byline cb:type="other">秀水 沉 浤<g ref="#CB00589">涧</g>思甫挍梓</byline> <lb ed="X" n="0913a10"/><lb ed="R042" n="0039a04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0913a1001">神僧传载唐僧<name role="" type="person">玄奘</name>。于贞观间。奉使诣西竺。取诸 <lb ed="X" n="0913a11"/><lb ed="R042" n="0039a05"/>经及图像。届<name role="" type="person">罽宾国</name>。道险难前。见有老僧伽。头面 <lb ed="X" n="0913a12"/><lb ed="R042" n="0039a06"/>疮痏。支床独坐。谧如也。奘知其有道。遂拜礼于前。 <lb ed="X" n="0913a13"/><lb ed="R042" n="0039a07"/>冀有所示。僧口授心经一卷令诵之。得山川平易。 <lb ed="X" n="0913a14"/><lb ed="R042" n="0039a08"/>虎豹潜迹云。摩诃者。极大之称心体寥廓。四方上 <lb ed="X" n="0913a15"/><lb ed="R042" n="0039a09"/>下所不能拘。般若者。心之智慧。波罗者。彼岸。即涅 <lb ed="X" n="0913a16"/><lb ed="R042" n="0039a10"/>槃也。言其巨细该贯。经纬分明。蜜者。包含万法。犹 <lb ed="X" n="0913a17"/><lb ed="R042" n="0039a11"/>蜜之酝酿太和。藏纳万卉也。蜜未成则为华味有 <lb ed="X" n="0913a18"/><lb ed="R042" n="0039a12"/>鹹苦酸辜之别。色有靑黄赤白之殊。到得成蜜。众 <lb ed="X" n="0913a19"/><lb ed="R042" n="0039a13"/>味融为一味。诸色化为一色。菩萨以般若性调伏 <lb ed="X" n="0913a20"/><lb ed="R042" n="0039a14"/>身心。化众习气。归一圆通。其恬适无异。因般若乃 <lb ed="X" n="0913a21"/><lb ed="R042" n="0039a15"/>六波罗蜜之大总持。故曰多。多者众也。一云。波罗 <lb ed="X" n="0913a22"/><lb ed="R042" n="0039a16"/>蜜三字相连。西方树名波罗蜜。其果甘美。食之能 <lb ed="X" n="0913a23"/><lb ed="R042" n="0039a17"/>消一切苦。一切。即多義也。般若。是圆觉妙心。故又 <lb ed="X" n="0913a24"/><lb ed="R042" n="0039a18"/>直指为心。经者常也。此圣凡同具之常心。故称般 <pb ed="X" xml:id="X26.0564.0913b" n="0913b"/> <lb ed="X" n="0913b01"/><lb ed="R042" n="0039b01"/>若波罗蜜多心经。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0913b02"/><lb ed="R042" n="0039b02"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0913b0201">观自在菩萨。行深般若波罗蜜多时。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0913b03"/><lb ed="R042" n="0039b03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0913b0301">自此至苦厄。是阿难结集法藏时。叙述观自在菩 <lb ed="X" n="0913b04"/><lb ed="R042" n="0039b04"/>萨度众生之功行此是别序。第一句是通篇总冒。 <lb ed="X" n="0913b05"/><lb ed="R042" n="0039b05"/>行深句。申所修内观之因。照见句。申所得自在之 <lb ed="X" n="0913b06"/><lb ed="R042" n="0039b06"/>果。度一切句。申所证菩萨之位。行深三句。是通篇 <lb ed="X" n="0913b07"/><lb ed="R042" n="0039b07"/>总承。观者觉也。自则寂照自然。在则如如不动。觉 <lb ed="X" n="0913b08"/><lb ed="R042" n="0039b08"/>而自在斯成菩萨。自在菩萨。人人皆是。只因六根 <lb ed="X" n="0913b09"/><lb ed="R042" n="0039b09"/>障蔽。不能观省。万情所牵。不得自在若智慧人。一 <lb ed="X" n="0913b10"/><lb ed="R042" n="0039b10"/>心淸净。静观本性。觉自<anchor xml:id="nkr_note_add_0913b1001" n="0913b1001"/><anchor xml:id="beg0913b1001" n="0913b1001"/>己<anchor xml:id="end0913b1001"/>断绝法缘之菩萨。优游 <lb ed="X" n="0913b11"/><lb ed="R042" n="0039b11"/>自在矣。故观自在者。能修般若之菩萨也。般若波 <lb ed="X" n="0913b12"/><lb ed="R042" n="0039b12"/>罗蜜多者。菩萨所修之法也。菩萨用般若。观慧照 <lb ed="X" n="0913b13"/><lb ed="R042" n="0039b13"/>了。圆融无碍。故称自在。此自行也。复闵在迷众生。 <lb ed="X" n="0913b14"/><lb ed="R042" n="0039b14"/>令其修习此法。改恶迁善。離苦得乐。无不自在。此 <lb ed="X" n="0913b15"/><lb ed="R042" n="0039b15"/>化行也。菩萨者。梵语菩提萨埵。此言觉众生有情。 <lb ed="X" n="0913b16"/><lb ed="R042" n="0039b16"/>但言菩萨者。从略也。行者。修行。深者。幽微渊邈。不 <lb ed="X" n="0913b17"/><lb ed="R042" n="0039b17"/>可测识也。深般若者。实相般若。菩萨诸行。无不波 <lb ed="X" n="0913b18"/><lb ed="R042" n="0039b18"/>罗蜜多。综贯万善。到彻底地位。非粗心浅智者所 <lb ed="X" n="0913b19"/><lb ed="R042" n="0040a01"/>观。时。是见本性之时。即古德所云忘忽忆。梦忽醒 <lb ed="X" n="0913b20"/><lb ed="R042" n="0040a02"/>之时也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0913b21"/><lb ed="R042" n="0040a03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0913b2101">照见五蕴皆空。度一切苦厄。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0913b22"/><lb ed="R042" n="0040a04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0913b2201">虚灵之极。自然纤毫不眩。照破种种愚痴。故曰照 <lb ed="X" n="0913b23"/><lb ed="R042" n="0040a05"/>见五蕴皆空。照者观也。蕴者。积聚凝结之谓。五。即 <lb ed="X" n="0913b24"/><lb ed="R042" n="0040a06"/>下文色受想行识也。五者蕴积不散。能蔽真性。唯 <pb ed="X" xml:id="X26.0564.0913c" n="0913c"/> <lb ed="X" n="0913c01"/><lb ed="R042" n="0040a07"/>菩萨能无时不照见。任五蕴之因应往来。无纤毫 <lb ed="X" n="0913c02"/><lb ed="R042" n="0040a08"/>得而侵扰。故曰皆空。诸苦依蕴而生。既无五蕴。便 <lb ed="X" n="0913c03"/><lb ed="R042" n="0040a09"/>出生死轮迴。皆得解脱。故曰度一切苦厄。度者。解 <lb ed="X" n="0913c04"/><lb ed="R042" n="0040a10"/>脱也。一切者众也。厄者。窒碍不通之谓。能度苦厄。 <lb ed="X" n="0913c05"/><lb ed="R042" n="0040a11"/>则行深之妙用矣。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0913c06"/><lb ed="R042" n="0040a12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0913c0601">舍利子。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0913c07"/><lb ed="R042" n="0040a13"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0913c0701">舍利。是<persName>佛</persName>之弟子。智慧第一。<persName>佛</persName>呼其名而告之。舍 <lb ed="X" n="0913c08"/><lb ed="R042" n="0040a14"/>如屋舍。比四大五蕴色身。利子者。舍中之本来。主 <lb ed="X" n="0913c09"/><lb ed="R042" n="0040a15"/>张形骸者是也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0913c10"/><lb ed="R042" n="0040a16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0913c1001">色不异空。空不异色。色即是空。空即是色。受想行识。 <lb ed="X" n="0913c11"/><lb ed="R042" n="0040a17"/>亦复如是。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0913c12"/><lb ed="R042" n="0040a18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0913c1201">此发明五蕴本空。所以详行深之義。以应观字意 <lb ed="X" n="0913c13"/><lb ed="R042" n="0040b01"/>也。凡有形者谓之色。即六根之色。六根中人易著 <lb ed="X" n="0913c14"/><lb ed="R042" n="0040b02"/>相者。色为甚。故摘一色字反复言之。无形者谓之 <lb ed="X" n="0913c15"/><lb ed="R042" n="0040b03"/>空。勿谓我说空。便向色外觅空。其实色不异空也。 <lb ed="X" n="0913c16"/><lb ed="R042" n="0040b04"/>此句撥转凡夫倒见。言心不可著色也。空不异色 <lb ed="X" n="0913c17"/><lb ed="R042" n="0040b05"/>句。唤醒二乘人偏见。又不可著空也。然不异之者 <lb ed="X" n="0913c18"/><lb ed="R042" n="0040b06"/>难会。色空之见犹存。随释之曰色不异空者。色即 <lb ed="X" n="0913c19"/><lb ed="R042" n="0040b07"/>是空也。空不异色者。空即是色也。知色空之不异。 <lb ed="X" n="0913c20"/><lb ed="R042" n="0040b08"/>而不著色。又不著空。一蕴既然。受想行识。亦如色 <lb ed="X" n="0913c21"/><lb ed="R042" n="0040b09"/>空之不著也。心所领纳曰受。思惟曰想。造作曰行。 <lb ed="X" n="0913c22"/><lb ed="R042" n="0040b10"/>分别曰识。此一经之要。般若之心也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0913c23"/><lb ed="R042" n="0040b11"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0913c2301">舍利子。是诸法空相。不生不灭。不垢不净。不增不减。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0913c24"/><lb ed="R042" n="0040b12"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0913c2401">此菩萨复告舍利子也。是诸法者。指前五蕴而言。 <pb ed="X" xml:id="X26.0564.0914a" n="0914a"/> <lb ed="X" n="0914a01"/><lb ed="R042" n="0040b13"/>推明真空本来无蕴也。空本非相。今因论诸法。亦 <lb ed="X" n="0914a02"/><lb ed="R042" n="0040b14"/>可借诸法之空以明相。故曰空生。乃无相之相也。 <lb ed="X" n="0914a03"/><lb ed="R042" n="0040b15"/>如此。则非断灭之空。而为真空实相耳。是真空实 <lb ed="X" n="0914a04"/><lb ed="R042" n="0040b16"/>相中。妙觉常通。如如不动。有何生灭。一尘不染。求 <lb ed="X" n="0914a05"/><lb ed="R042" n="0040b17"/>其净相。尙不可得。而况于汚。是无垢净。圣无所加。 <lb ed="X" n="0914a06"/><lb ed="R042" n="0040b18"/>愚无所损。有何增减。真空实相之体。原如是耳。若 <lb ed="X" n="0914a07"/><lb ed="R042" n="0041a01"/>从色外觅空。将不生即灭。不灭即生。不垢即净。不 <lb ed="X" n="0914a08"/><lb ed="R042" n="0041a02"/>净即垢。不增即减。不减即增矣。岂所语于真空实 <lb ed="X" n="0914a09"/><lb ed="R042" n="0041a03"/>相乎。可见能空。则众生即是菩萨。不能空。则菩萨 <lb ed="X" n="0914a10"/><lb ed="R042" n="0041a04"/>即是众生也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914a11"/><lb ed="R042" n="0041a05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914a1101">是故空中无色。无受想行识。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914a12"/><lb ed="R042" n="0041a06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914a1201">此至无得。见自初地至大乘。皆当了此蕴空法。以 <lb ed="X" n="0914a13"/><lb ed="R042" n="0041a07"/>复真体。盖详申真空本来无蕴。以应自在意也。无 <lb ed="X" n="0914a14"/><lb ed="R042" n="0041a08"/>即空也。是故空中四字。贯至亦无得句。纔说色外 <lb ed="X" n="0914a15"/><lb ed="R042" n="0041a09"/>无空。世人又向空中觅色。不知空中无色。必扫尽 <lb ed="X" n="0914a16"/><lb ed="R042" n="0041a10"/>一切。方显真空实相。般若神通。是故空中无色。无 <lb ed="X" n="0914a17"/><lb ed="R042" n="0041a11"/>受想行识。五蕴空矣。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914a18"/><lb ed="R042" n="0041a12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914a1801">无眼耳鼻舌身意。无色声香味触法。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914a19"/><lb ed="R042" n="0041a13"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914a1901">凝而为六根。则有眼耳等。浮而为六尘。则有色声 <lb ed="X" n="0914a20"/><lb ed="R042" n="0041a14"/>等。而究之眼与色合。耳与声合。鼻与香合。舌与味 <lb ed="X" n="0914a21"/><lb ed="R042" n="0041a15"/>合。身与触合。意与法合。触即感触。法即筹划心也。 <lb ed="X" n="0914a22"/><lb ed="R042" n="0041a16"/>无眼耳等。六根空矣。无色声等。六尘空矣。此空十 <lb ed="X" n="0914a23"/><lb ed="R042" n="0041a17"/>二入也。入者。六尘六识互涉入也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914a24"/><lb ed="R042" n="0041a18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914a2401">无眼界。乃至无意识界。</p></cb:div> <pb ed="X" xml:id="X26.0564.0914b" n="0914b"/> <lb ed="X" n="0914b01"/><lb ed="R042" n="0041b01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914b0101">界。境界也。见到处为眼界。分别是非处为意识界。 <lb ed="X" n="0914b02"/><lb ed="R042" n="0041b02"/>无界者。不生于心之谓也。既无十二入。即无十八 <lb ed="X" n="0914b03"/><lb ed="R042" n="0041b03"/>界。则十八界空矣。十八界者。六根六尘六识也。乃 <lb ed="X" n="0914b04"/><lb ed="R042" n="0041b04"/>至者谓从此而登天堂往极乐。其所造不可量也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914b05"/><lb ed="R042" n="0041b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914b0501">无无明。亦无无明尽。乃至无老死。亦无老死尽。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914b06"/><lb ed="R042" n="0041b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914b0601">性体湛然。但因一念妄动。迷于本性。故尔痴愚。无 <lb ed="X" n="0914b07"/><lb ed="R042" n="0041b07"/>所明了。入乘菩萨。由是进缘觉乘。不贪念嗔痴而 <lb ed="X" n="0914b08"/><lb ed="R042" n="0041b08"/>无无明。且幷无无明之念而尽无之。乃至无生死 <lb ed="X" n="0914b09"/><lb ed="R042" n="0041b09"/>苦恼。真性万劫不磨而无老死。且幷无老死之念 <lb ed="X" n="0914b10"/><lb ed="R042" n="0041b10"/>而尽无之。则十二因缘空矣。乃至者。擧始末而略 <lb ed="X" n="0914b11"/><lb ed="R042" n="0041b11"/>其中。本性虽空。而其间之层次非一也。十二因缘 <lb ed="X" n="0914b12"/><lb ed="R042" n="0041b12"/>与五蕴一義。但略则为五。详则十二。该三世因果。 <lb ed="X" n="0914b13"/><lb ed="R042" n="0041b13"/>辗转因依。如轮旋转。无有休息也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914b14"/><lb ed="R042" n="0041b14"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914b1401">无苦集灭道。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914b15"/><lb ed="R042" n="0041b15"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914b1501">既超生死。幷形体亦忘。有甚苦集灭道。苦。谓生老 <lb ed="X" n="0914b16"/><lb ed="R042" n="0041b16"/>病死诸苦果。集。谓贪嗔痴集聚惑业诸苦因。二者 <lb ed="X" n="0914b17"/><lb ed="R042" n="0041b17"/>世间法也。灭。谓灭尽贪欲生死诸苦。即涅槃乐果。 <lb ed="X" n="0914b18"/><lb ed="R042" n="0041b18"/>道。谓戒定慧。及三十七道品是乐因。二者出世间 <lb ed="X" n="0914b19"/><lb ed="R042" n="0042a01"/>法也。由是进声闻乘。而无知苦断集。慕灭修道。空 <lb ed="X" n="0914b20"/><lb ed="R042" n="0042a02"/>一切烦恼而得大自在也。则四谛空矣。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914b21"/><lb ed="R042" n="0042a03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914b2101">无智亦无得。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914b22"/><lb ed="R042" n="0042a04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914b2201">由是入菩萨乘。既无五蕴及四谛诸法。可谓智矣。 <lb ed="X" n="0914b23"/><lb ed="R042" n="0042a05"/>而空则忘诸所有。不自觉其为智。是无智也。到此 <lb ed="X" n="0914b24"/><lb ed="R042" n="0042a06"/>境界。行道而有得矣。而空则仍是初体。未尝益所 <pb ed="X" xml:id="X26.0564.0914c" n="0914c"/> <lb ed="X" n="0914c01"/><lb ed="R042" n="0042a07"/>本无。则又何所见为得耶。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914c02"/><lb ed="R042" n="0042a08"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914c0201">以无所得故。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914c03"/><lb ed="R042" n="0042a09"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914c0301">真空无相。人法双忘。谛空俱遣。欲求其故。亦莫知 <lb ed="X" n="0914c04"/><lb ed="R042" n="0042a10"/>其所以然。何也。自性本无物。以无所得故也。此结 <lb ed="X" n="0914c05"/><lb ed="R042" n="0042a11"/>前真空无相。又起後菩萨诸<persName>佛</persName>得果之文也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914c06"/><lb ed="R042" n="0042a12"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914c0601">菩提萨埵。依般若波罗蜜多故。心无罣碍。无罣碍故。 <lb ed="X" n="0914c07"/><lb ed="R042" n="0042a13"/>无有恐怖。远離顚倒梦想。究竟涅槃。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914c08"/><lb ed="R042" n="0042a14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0914c0801">此与下段。详申度一切苦厄。以智慧观空。到彼岸 <lb ed="X" n="0914c09"/><lb ed="R042" n="0042a15"/>也。菩萨之行。不唯空有。亦且空无。不唯空妄。究且 <lb ed="X" n="0914c10"/><lb ed="R042" n="0042a16"/>空真。是真行之深。而为菩提萨埵矣。菩提者。觉也。 <lb ed="X" n="0914c11"/><lb ed="R042" n="0042a17"/>萨埵者。有情也。众生皆有情。唯菩萨在有情中觉 <lb ed="X" n="0914c12"/><lb ed="R042" n="0042a18"/>悟者。故云觉有情也。萨埵是能依之人。般若波罗 <lb ed="X" n="0914c13"/><lb ed="R042" n="0042b01"/>蜜多。是所依之法。菩萨依此般若法门修学。功成 <lb ed="X" n="0914c14"/><lb ed="R042" n="0042b02"/>理足。觉性波罗而圆通。蜜多而旷达。真空湛寂。万 <lb ed="X" n="0914c15"/><lb ed="R042" n="0042b03"/>境自如。以下推极言之也。思惟不断谓之罣。著境 <lb ed="X" n="0914c16"/><lb ed="R042" n="0042b04"/>不回谓之碍。菩萨内外淸净。诸缘洒脱。心无业缚。 <lb ed="X" n="0914c17"/><lb ed="R042" n="0042b05"/>更何罣碍之有。凡人忧恐惊怖。皆缘有所执著。罣 <lb ed="X" n="0914c18"/><lb ed="R042" n="0042b06"/>碍既去。则生死平等。恶缘摒息。复何有恐惧而怖 <lb ed="X" n="0914c19"/><lb ed="R042" n="0042b07"/>畏乎。梦因想生。想因念起。菩萨忘情绝爱。永远断 <lb ed="X" n="0914c20"/><lb ed="R042" n="0042b08"/>绝迷悟之顚倒。妄忆之梦想。而恶因尽矣。穷尽寂 <lb ed="X" n="0914c21"/><lb ed="R042" n="0042b09"/>静。常乐不生不灭之<persName>佛</persName>果。岂不为大自在乎。所谓 <lb ed="X" n="0914c22"/><lb ed="R042" n="0042b10"/>度一切苦厄者如此。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0914c23"/><lb ed="R042" n="0042b11"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0914c2301">三世诸<persName>佛</persName>。依般若波罗蜜多故。得阿耨多罗三藐三 <lb ed="X" n="0914c24"/><lb ed="R042" n="0042b12"/>菩提。</p></cb:div> <pb ed="X" xml:id="X26.0564.0915a" n="0915a"/> <lb ed="X" n="0915a01"/><lb ed="R042" n="0042b13"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0915a0101">此波罗蜜多之法。非唯菩萨如是修证。而一切诸 <lb ed="X" n="0915a02"/><lb ed="R042" n="0042b14"/><persName>佛</persName>亦皆共由。上文究竟涅槃。即是<persName>佛</persName>乘。<persName>佛</persName>性不二。 <lb ed="X" n="0915a03"/><lb ed="R042" n="0042b15"/>故过去现在未来三世诸<persName>佛</persName>。无不依此般若法而 <lb ed="X" n="0915a04"/><lb ed="R042" n="0042b16"/>修妙行。洞见自性淸净。证入真空。得成无上正等 <lb ed="X" n="0915a05"/><lb ed="R042" n="0042b17"/>正觉也。菩萨擧涅槃。诸<persName>佛</persName>擧菩提。互文见意耳。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0915a06"/><lb ed="R042" n="0042b18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0915a0601">故知般若波罗蜜多。是大神咒。是大明咒。是无上咒。 <lb ed="X" n="0915a07"/><lb ed="R042" n="0043a01"/>是无等等咒。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0915a08"/><lb ed="R042" n="0043a02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0915a0801">咒真言也。又祝愿也。所求皆遂其愿也。<persName>佛</persName>因众生 <lb ed="X" n="0915a09"/><lb ed="R042" n="0043a03"/>习气深重。不能顿除。故假咒力。令得解脱也。夫菩 <lb ed="X" n="0915a10"/><lb ed="R042" n="0043a04"/>萨之证涅槃。诸<persName>佛</persName>之成正觉。皆不外般若而修。故 <lb ed="X" n="0915a11"/><lb ed="R042" n="0043a05"/>知此般若波罗蜜多法门。能破魔障。是为大神咒。 <lb ed="X" n="0915a12"/><lb ed="R042" n="0043a06"/>谓变化莫测之真言也。指前空五蕴言。能灭痴暗。 <lb ed="X" n="0915a13"/><lb ed="R042" n="0043a07"/>是为大明咒。谓照了诸妄之真言也。指上无无明 <lb ed="X" n="0915a14"/><lb ed="R042" n="0043a08"/>等言。大者。非小神小明者所可比也。能显至理。最 <lb ed="X" n="0915a15"/><lb ed="R042" n="0043a09"/>上一乘。无可复加。是名无上咒。极妙觉果。独绝无 <lb ed="X" n="0915a16"/><lb ed="R042" n="0043a10"/>伦。是名无等等咒。指上正<persName>等正觉</persName>言。言大极矣。重 <lb ed="X" n="0915a17"/><lb ed="R042" n="0043a11"/>言无上等等。深著般若溥博无际也。此唯真空足 <lb ed="X" n="0915a18"/><lb ed="R042" n="0043a12"/>以当之。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0915a19"/><lb ed="R042" n="0043a13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0915a1901">能除一切苦。真实不虚。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0915a20"/><lb ed="R042" n="0043a14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0915a2001">此结般若功用廣大。依此修行。则永觉不迷。能断 <lb ed="X" n="0915a21"/><lb ed="R042" n="0043a15"/>除一切烦恼生死。及顚倒梦想等。此真实不虚之 <lb ed="X" n="0915a22"/><lb ed="R042" n="0043a16"/>语。众生当奉而行之也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0915a23"/><lb ed="R042" n="0043a17"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0915a2301">故说般若波罗蜜多咒。即说咒曰。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0915a24"/><lb ed="R042" n="0043a18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0915a2401">故<persName>佛</persName>菩萨说此般若波罗蜜多。乃是<persName>佛</persName>之密语。非 <pb ed="X" xml:id="X26.0564.0915b" n="0915b"/> <lb ed="X" n="0915b01"/><lb ed="R042" n="0043b01"/>下凡所知。咒愿其类我。<persName>佛</persName>菩萨说咒。愿诸众生。皆 <lb ed="X" n="0915b02"/><lb ed="R042" n="0043b02"/>如我得成正觉。咒即後四句偈也。能诵此咒。则所 <lb ed="X" n="0915b03"/><lb ed="R042" n="0043b03"/>愿无不成就也。试以真言言之。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0915b04"/><lb ed="R042" n="0043b04"/><cb:div type="orig"><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0915b0401">揭谛揭谛。波罗揭谛。波罗僧揭谛。菩提萨婆诃</p></cb:div> <lb ed="X" n="0915b05"/><lb ed="R042" n="0043b05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0915b0501">咒语。总收前文也。揭者昭示。谛者蕴義。波罗。彼岸 <lb ed="X" n="0915b06"/><lb ed="R042" n="0043b06"/>也。僧者身心淸净之義。菩提者。<persName>佛</persName>果。萨婆诃。即摩 <lb ed="X" n="0915b07"/><lb ed="R042" n="0043b07"/>诃莫大之称也。谓全经之旨。无非昭揭菩萨之谛 <lb ed="X" n="0915b08"/><lb ed="R042" n="0043b08"/>義也。昭揭菩萨之谛義也。所以揭谛者何哉。盖为 <lb ed="X" n="0915b09"/><lb ed="R042" n="0043b09"/>彼岸而昭示<persName>佛</persName>谛也。然此亦非名相可滞。为到彼 <lb ed="X" n="0915b10"/><lb ed="R042" n="0043b10"/>岸极淸净之地而揭其谛也。由此而证<persName>佛</persName>果。得菩 <lb ed="X" n="0915b11"/><lb ed="R042" n="0043b11"/>提。则菩萨莫大之境界。又何可限量耶。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0915b12"/><lb ed="R042" n="0043b12"/> <lb ed="X" n="0915b13"/><lb ed="R042" n="0043b13"/><cb:juan fun="close" n="1"><cb:jhead>般若波罗蜜多心经註疏<note place="inline">终</note></cb:jhead></cb:juan></cb:div> </body> <back> <cb:div type="apparatus"> <head>挍注</head> <p> <app from="#beg0912c1501" to="#end0912c1501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0912c1601" to="#end0912c1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0913b1001" to="#end0913b1001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">己</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> </p> </cb:div> <cb:div type="add-notes"> <head>新增挍注</head> <p> <note n="0912c1501" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0912c1501">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0912c1601" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0912c1601">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0913b1001" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0913b1001">己【CB】，巳【卍续】</note> </p> </cb:div> </back></text></TEI>